ЁЯТГ “рдиृрдд्рдп рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ: рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдХрд▓ाрдУं рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдирдИ рдкीрдв़ी рд╕े рдЬुрдб़ाрд╡”
1. рдоुрдж्рджा рдХ्рдпा рд╣ै?
рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдПрд╡ं рд▓ोрдХ рдиृрдд्рдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджे рд░рд╣ी рд╣ै।
рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ рдоुрдЦ्рдпрддः рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि (NEP), 2020 рдХे рдиिрдо्рди рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ै:
- рдХрд▓ा-рдПрдХीрдХृрдд рд╢िрдХ्рд╖ा
- рдЕрдиुрднрд╡ाрдд्рдордХ рдЕрдзिрдЧрдо
- рдмрд╣ुрд╡िрд╖рдпрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा
- рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рд╕े рдЬुрдб़ाрд╡
рдоूрд▓ рд╡िрдЪाрд░:
рдХрд▓ा рдХेрд╡рд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдХा рдоाрдз्рдпрдо рднी рд╣ै।
2. ЁЯОн CCRT рдХी рднूрдоिрдХा
CCRT
Centre for Cultural Resources and Training
рд╣िंрджी рдоें:
рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХेंрдж्рд░
рдпрд╣ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХे рдЕрдзीрди рдПрдХ рд╕्рд╡ाрдпрдд्рдд рд╕ंрдЧрдарди рд╣ै।
рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░्рдп:
- рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
- рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
- рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдХो рдмрдв़ाрд╡ा
- рд▓ोрдХ рдХрд▓ाрдУं рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
- рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди
3. ЁЯХ║ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг
рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдоें CCRT рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдиृрдд्рдп/рд▓ोрдХ рдиृрдд्рдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рд╣ैं:
- рдХрдердХ
- рд░ाрдИ
- рдордЯрдХी
- рдХрд░рдоा
- рдЧ्рд░िрдбा
CCRT рдХा рджрдоोрд╣, рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдоें Regional Centre рднी рд╣ै, рдЬो рд╕्рдеाрдиीрдп рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХрд▓ा рд░ूрдкों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддा рд╣ै।
⚠️ Prelims
рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг distinction рд╣ै:
рдХрдердХ = рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп
рдЬрдмрдХि рд░ाрдИ, рдордЯрдХी, рдХрд░рдоा, рдЧ्рд░िрдбा = рд▓ोрдХ/рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ।
4. ЁЯО╝ Sangeet Natak Akademi
рд╕ंрдЧीрдд рдиाрдЯрдХ рдЕрдХाрджрдоी
рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп performing arts рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै।
рдпрд╣:
- рд╕ंрдЧीрдд
- рдиृрдд्рдп
- рдиाрдЯрдХ
рдЬैрд╕ी рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд▓ाрдУं рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддी рд╣ै।
Kala Dharohar Series
рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрдпोрдЬिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं:
- рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди
- рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ाрдПँ
- рдк्рд░рджрд░्рд╢рди
рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдХूрд▓ी рдмрдЪ्рдЪों рдоें рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд▓ाрдУं рдХे рдк्рд░рддि рд░ुрдЪि рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
5. ЁЯОУ Cultural Talent Search Scholarship Scheme — CTSS
рдпрд╣ рдЗрд╕ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдХा рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг Prelims рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
CTSS
Cultural Talent Search Scholarship Scheme
CCRT рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ाрдЧू।
рд▓рдХ्рд╖िрдд рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी:
10–14 рд╡рд░्рд╖
рдФрд░:
- рдоाрди्рдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдкрдв़рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рддिрднाрд╢ाрд▓ी рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी
- рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд▓ा рд╕े рдЬुрдб़े рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рдмрдЪ्рдЪे
рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг:
- рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп
- рдЕрди्рдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдзाрдПँ
6. ЁЯТ░ CTSS рдоें рдХिрддрдиी рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि?
рдк्рд░рдд्рдпेрдХ scholarship holder рдХो:
₹3,600 рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖
- рдЧुрд░ु/рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рджी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी tuition fee рдХी:
₹9,000 рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ рддрдХ
рдк्рд░рддिрдкूрд░्рддि рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै, рдпोрдЬрдиा рдХे рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░।
рдЕрд╡рдзि:
рдкрд╣рд▓े 2 рд╡рд░्рд╖
рдФрд░ рд╕ंрддोрд╖рдЬрдирдХ рдк्рд░рдЧрддि рдкрд░ рдЗрд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
ЁЯза рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдХा рддрд░ीрдХा:
CTSS = 10–14 | ₹3,600 | ₹9,000 | 2 years
7. ЁЯУК Indian Classical Dance рдоें CTSS Scholarships
| рд╡рд░्рд╖ | рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ |
|---|---|
| 2021–22 | 225 |
| 2022–23 | 178 |
| 2023–24 | 289 |
| 2024–25 | 269 |
| 2025–26 | 313 |
Analytical point
2022–23 рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдХे рдмाрдж рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдкुрдиः рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ।
225 → 178 → 289 → 269 → 313
2025–26 рдоें рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЕрд╡рдзि рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЖंрдХрдб़ा — 313 рд╣ै।
8. ЁЯОи SYA Scheme
рдЕрдм CTSS рдХो рдПрдХ рджूрд╕рд░ी рдпोрдЬрдиा рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╕рдордЭिрдП।
SYA
Scholarships to Young Artists in Different Cultural Fields
рдпрд╣ Ministry of Culture рдХी рдпोрдЬрдиा рд╣ै।
рд▓рдХ्рд╖िрдд рдЖрдпु:
18–25 рд╡рд░्рд╖
рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि:
₹5,000 рдк्рд░рддि рдоाрд╣
рдЙрдж्рджेрд╢्рдп:
рдпुрд╡ा рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХो рд╡िрднिрди्рди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЙрди्рдирдд рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рджेрдиा।
рдЕрд╡рдзि:
2 рд╡рд░्рд╖
рдЗрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдХे рдХрд▓ाрдХाрд░ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।
9. ⚠️ CTSS vs SYA — UPSC рдХा рд╕ंрднाрд╡िрдд Trap
| рд╡िрд╢ेрд╖рддा | CTSS | SYA |
|---|---|---|
| рдкूрд░ा рдиाрдо | Cultural Talent Search Scholarship | Scholarships to Young Artists in Different Cultural Fields |
| рдЖрдпु | 10–14 рд╡рд░्рд╖ | 18–25 рд╡рд░्рд╖ |
| рд░ाрд╢ि | ₹3,600/рд╡рд░्рд╖ + рдЧुрд░ु рд╢ुрд▓्рдХ рдк्рд░рддिрдкूрд░्рддि | ₹5,000/рдоाрд╣ |
| рдЕрд╡рдзि | рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ 2 рд╡рд░्рд╖ | 2 рд╡рд░्рд╖ |
| рдЙрдж्рджेрд╢्рдп | рдпुрд╡ा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддिрднा | рдпुрд╡ा рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХा рдЙрди्рдирдд рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг |
| рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ंрд╕्рдеा | CCRT | Ministry of Culture |
ЁЯФе рдпाрдж рд░рдЦें:
CTSS = ChildrenSYA = Young Artists
10. ЁЯТ╡ SYA рдоें рдкिрдЫрд▓े рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдзрдирд░ाрд╢ि
| рд╡рд░्рд╖ | рдЬाрд░ी рд░ाрд╢ि (₹ рдХрд░ोрдб़) |
|---|---|
| 2021–22 | 3.90 |
| 2022–23 | 1.19 |
| 2023–24 | 4.52 |
| 2024–25 | 3.26 |
| 2025–26 | 5.38 |
рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг observation:
2025–26 рдоें ₹5.38 рдХрд░ोрдб़ рдЬाрд░ी рд╣ुрдП — рджिрдП рдЧрдП рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ।
11. ЁЯПЫ️ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ
рдЗрд╕ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдоें рддीрди рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं:
1. CCRT
Cultural Resources + Training
2. Sangeet Natak Akademi
Performing Arts
3. Kalakshetra Foundation
Indian classical dance & cultural traditions
UPSC angle:
рд╕рд░рдХाрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдХेрд╡рд▓ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕्рд╡ाрдпрдд्рдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднी рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддी рд╣ै।
12. ЁЯУЪ NEP 2020 рд╕े рд╕ंрдмंрдз
рдпрд╣ рд╕рдоाрдЪाрд░ NEP 2020 рд╕े рд╕ीрдзे рдЬुрдб़ा рд╣ै।
NEP 2020 рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдХेрд╡рд▓:
рдкुрд╕्рддрдХ + рдкрд░ीрдХ्рд╖ा + рдЕंрдХ
рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддी।
рдЗрд╕рдХे рдмрдЬाрдп:
рдЬ्рдЮाрди + рдХौрд╢рд▓ + рдХрд▓ा + рдЕрдиुрднрд╡ + рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा + рд╕ंрд╕्рдХृрддि
рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддी рд╣ै।
Art-integrated learning
рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХрд▓ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднी рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
рдЗрддिрд╣ाрд╕ + рдХрдердХ
→ рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕рдордЭрдиा।
рднूрдЧोрд▓ + рд▓ोрдХ рдиृрдд्рдп
→ рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╕рдордЭрдиा।
рд╕ंрдЧीрдд + рдЧрдгिрдд
→ рд▓рдп, рддाрд▓ рдФрд░ рдкैрдЯрд░्рди рд╕рдордЭрдиा।
рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрд▓ा рд╕рд╣-рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдЧрддिрд╡िрдзि рднрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि learning methodology рднी рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ै।
13. ЁЯЗоЁЯЗ│ “Unity in Diversity” рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг
рднाрд░рдд рдоें рдиृрдд्рдп рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдХрд▓ा рд░ूрдк рдирд╣ीं рд╣ै।
рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХी:
- рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╡िрд╡िрдзрддा
- рднाрд╖ाрдИ рд╡िрд╡िрдзрддा
- рдзाрд░्рдоिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ
- рдЗрддिрд╣ाрд╕
- рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди
рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ
UPSC рдХे рд▓िрдП рдХрдо-рд╕े-рдХрдо рдЗрдирдХा mapping рддैрдпाрд░ рд░рдЦें:
| рдиृрдд्рдп | рдк्рд░рдоुрдЦ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ |
|---|---|
| рднрд░рддрдиाрдЯ्рдпрдо | рддрдоिрд▓рдиाрдбु |
| рдХрдердХ | рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд |
| рдХрдердХрд▓ी | рдХेрд░рд▓ |
| рдХुрдЪिрдкुрдб़ी | рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ |
| рдУрдбिрд╕ी | рдУрдбिрд╢ा |
| рдордгिрдкुрд░ी | рдордгिрдкुрд░ |
| рдоोрд╣िрдиीрдЕрдЯ्рдЯрдо | рдХेрд░рд▓ |
| рд╕рдд्рд░िрдпा | рдЕрд╕рдо |
⚠️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг
UPSC рдЕрдХ्рд╕рд░ рдХेрд╡рд▓ “рдиृрдд्рдп → рд░ाрдЬ्рдп” рдирд╣ीं рдкूрдЫрддा।
рд╡рд╣ рдкूрдЫ рд╕рдХрддा рд╣ै:
- рдиृрдд्рдп рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा
- рд╡ेрд╢рднूрд╖ा
- рд╕ंрдЧीрдд
- рдзाрд░्рдоिрдХ/рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖрдзाрд░
- рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕рдоुрджाрдп
- рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा
14. ЁЯзСЁЯПл рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा
CTSS рдХा рдЧुрд░ु/рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╢ुрд▓्рдХ рдк्рд░рддिрдкूрд░्рддि рд╡ाрд▓ा рдкрд╣рд▓ू рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдЬोрдб़рдХрд░ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд▓ाрдУं рдоें рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг:
рдЧुрд░ु → рд╢िрд╖्рдп
рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рд▓ेрдХिрди рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдордп рдоें рдЪुрдиौрддिрдпाँ рд╣ैं:
- рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпीрдХрд░рдг
- рдирдИ рдкीрдв़ी рдХी рдШрдЯрддी рд░ुрдЪि
- рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा
- рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдмрдв़рддी рд▓ाрдЧрдд
- рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг
- рдЖрдзुрдиिрдХ рдордиोрд░ंрдЬрди рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा
рдЗрд╕рд▓िрдП рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рдпोрдЬрдиाрдПँ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдиिрд░ंрддрд░рддा рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ैं।
15. ⚠️ рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдХрд▓ाрдУं рдХे рд╕ाрдордиे рдЪुрдиौрддिрдпाँ
Mains рдоें рдпрд╣ рднाрдЧ рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै।
1. рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХी рдШрдЯрддी рд░ुрдЪि
рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХे рдХाрд░рдг рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕рдордп рдХрдо рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
2. рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा
рдХрдИ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ рд╕्рдеाрдпी рдЖрдп рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд░рд╣рддे рд╣ैं।
3. рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдХрдордЬोрд░ рд╣ोрдиा
рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рдоें рд╡्рдпрд╡рдзाрди।
4. рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпीрдХрд░рдг
рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХा рдХेрд╡рд▓ commercial performance рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╣ोрдиा।
5. рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХрд▓ाрдУं рдХा рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд╣ोрдиा
рдЫोрдЯी рд╕्рдеाрдиीрдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдирд╣ीं рдоिрд▓рдиा।
6. рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг рдХी рдХрдоी
рдоौрдЦिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рдФрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдЬ्рдЮाрди рд░िрдХॉрд░्рдб рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЦो рд╕рдХрддे рд╣ैं।
16. ЁЯМ▒ рдЖрдЧे рдХा рд░ाрд╕्рддा
рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рджेрдиे рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़рдХрд░:
“5D Cultural Preservation Model”
рдЕрдкрдиाрдиा рдЪाрд╣िрдП:
Document → Digitise → Disseminate → Develop → Decentralise
Document
рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд▓ाрдУं рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг।
Digitise
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЖрд░्рдХाрдЗрд╡ рдФрд░ рд░िрдХॉрд░्рдбिंрдЧ।
Disseminate
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рдк्рд░рдЪाрд░।
Develop
рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХे рдХौрд╢рд▓ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдмрдв़ाрдиा।
Decentralise
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХрд▓ा рдХेंрдж्рд░ों рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиा।
ЁЯОп UPSC Prelims рд╕ंрднाрд╡िрдд рдк्рд░рд╢्рди
рдк्рд░рд╢्рди 1
Cultural Talent Search Scholarship Scheme рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХрдердиों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХीрдЬिрдП:
- рдпрд╣ CCRT рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ाрдЧू рдХी рдЬाрддी рд╣ै।
- рдпрд╣ 10–14 рд╡рд░्рд╖ рдХे рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рд▓рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
- рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдоें рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рджिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
- рдк्рд░рдд्рдпेрдХ scholarship holder рдХो ₹5,000 рдк्рд░рддि рдоाрд╣ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рд╣ै:
рдХेрд╡рд▓ 1, 2 рдФрд░ 3
рдХ्рдпोंрдХि ₹5,000 рдк्рд░рддि рдоाрд╣ SYA Scheme рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै।
рдк्рд░рд╢्рди 2
рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ी рд╕ंрд╕्рдеा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै?
- CCRT
- Sangeet Natak Akademi
- Kalakshetra Foundation
рдЙрдд्рддрд░: рд╕рднी рддीрди
рдк्рд░рд╢्рди 3
рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рдпुрдЧ्рдо рд╕рд╣ी рд╣ै?
CTSS — 10–14 рд╡рд░्рд╖
SYA — 18–25 рд╡рд░्рд╖
рдЙрдд्рддрд░: рджोрдиों рд╕рд╣ी
рдк्рд░рд╢्рди 4
NEP 2020 рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХрд▓ा-рдПрдХीрдХृрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХ्рдпा рд╣ै?
рдЙрдд्рддрд░: (b)
ЁЯУЭ UPSC Mains рд╕ंрднाрд╡िрдд рдк्рд░рд╢्рди
GS-I — Art & Culture
“рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдПрд╡ं рд▓ोрдХ рдХрд▓ाрдУं рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХेрд╡рд▓ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдкीрдв़िрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рдХा рднी рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै।” рдЪрд░्рдЪा рдХीрдЬिрдП।
GS-II — Education
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХрд▓ा-рдПрдХीрдХृрдд рдПрд╡ं рдЕрдиुрднрд╡ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпोрдЧрджाрди рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै?
GS-I + GS-II
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдХрд▓ाрдУं рдХे рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рд╕े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХीрдХрд░рдг рдХो рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрдв़ाрд╡ा рджिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै?
GS-I
рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд▓ाрдУं рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рджौрд░ рдоें рдЗрд╕рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдФрд░ рдЙрдкाрдпों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХीрдЬिрдП।
✍️ Mains Answer Framework
рдкрд░िрдЪрдп
рднाрд░рдд рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╡िрдзрддा рдЙрд╕рдХी рд╕рдн्рдпрддा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдПрд╡ं рд▓ोрдХ рдХрд▓ाрдПँ рдЗрд╕ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХी рдЬीрд╡ंрдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ैं। NEP 2020 рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдХрд▓ा, рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдмрд╣ुрд╡िрд╖рдпрдХрддा рдХे рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рд╣ै।
рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧ
рд╕рд░рдХाрд░ी рдк्рд░рдпाрд╕:
- CCRT рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо
- Sangeet Natak Akademi рдХी Kala Dharohar рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा
- CTSS
- SYA
- Kalakshetra Foundation
- рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХрд▓ा рдХेंрдж्рд░
рдорд╣рдд्рд╡:
- рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
- рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рд╕े рдЬुрдб़ाрд╡
- рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा
- рд╕рдордЧ्рд░ рд╢िрдХ्рд╖ा
- рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
- рд░ोрдЬрдЧाрд░/рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдЕрд╡рд╕рд░
- рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХीрдХрд░рдг
рдЪुрдиौрддिрдпाँ:
- рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा
- рдпुрд╡ाрдУं рдХी рдШрдЯрддी рд░ुрдЪि
- рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпीрдХрд░рдг
- рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг рдХी рдХрдоी
- рд╕्рдеाрдиीрдп рдХрд▓ाрдУं рдХा рд▓ुрдк्рдд рд╣ोрдиा
рдЖрдЧे рдХा рд░ाрд╕्рддा:
- рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЖрд░्рдХाрдЗрд╡
- рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдиिрдпрдоिрдд рдХрд▓ा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
- рд╕्рдеाрдиीрдп рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХो рд╕्рдХूрд▓ों рд╕े рдЬोрдб़рдиा
- рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░
- рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХрд▓ा рдХेंрдж्рд░ों рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиा
- рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
“рдХिрд╕ी рдХрд▓ा рдХो рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиा рдЙрд╕рдХी рд╡िрд░ाрд╕рдд рдмрдЪाрдиा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕े рдЕрдЧрд▓ी рдкीрдв़ी рдХे рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦрдиा рдЙрд╕рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдиा рд╣ै।”
ЁЯза ⚡ 30-SECOND REVISION
CCRT → рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп → рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
CTSS → 10–14 рд╡рд░्рд╖ → ₹3,600/рд╡рд░्рд╖ + рдЧुрд░ु рд╢ुрд▓्рдХ ₹9,000 рддрдХ
SYA → 18–25 рд╡рд░्рд╖ → ₹5,000/рдоाрд╣ → 2 рд╡рд░्рд╖
Kala Dharohar → Sangeet Natak Akademi → lectures + workshops + performances
NEP 2020 → art-integrated + experiential + multidisciplinary learning
2025–26 CTSS Classical Dance Scholarships → 313
2025–26 SYA funds released → ₹5.38 рдХрд░ोрдб़
рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░:
“рдХрд▓ा рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рддрднी рд╕्рдеाрдпी рд╣ै рдЬрдм рд╡िрд░ाрд╕рдд, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЕрдЧрд▓ी рдкीрдв़ी—рддीрдиों рдХो рдЬोрдб़ा рдЬाрдП।”
No comments:
Post a Comment