Monday, August 10, 2026

ЁЯТГ “рдиृрдд्рдп рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ: рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдХрд▓ाрдУं рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдирдИ рдкीрдв़ी рд╕े рдЬुрдб़ाрд╡”

 ЁЯТГ “рдиृрдд्рдп рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ: рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдХрд▓ाрдУं рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдирдИ рдкीрдв़ी рд╕े рдЬुрдб़ाрд╡”


1.  рдоुрдж्рджा рдХ्рдпा рд╣ै?

рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдПрд╡ं рд▓ोрдХ рдиृрдд्рдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджे рд░рд╣ी рд╣ै।

рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ рдоुрдЦ्рдпрддः рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि (NEP), 2020 рдХे рдиिрдо्рди рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ै:

  • рдХрд▓ा-рдПрдХीрдХृрдд рд╢िрдХ्рд╖ा
  • рдЕрдиुрднрд╡ाрдд्рдордХ рдЕрдзिрдЧрдо
  • рдмрд╣ुрд╡िрд╖рдпрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा
  • рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рд╕े рдЬुрдб़ाрд╡

рдоूрд▓ рд╡िрдЪाрд░:

рдХрд▓ा рдХेрд╡рд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдХा рдоाрдз्рдпрдо рднी рд╣ै।


2. ЁЯОн CCRT рдХी рднूрдоिрдХा

CCRT

Centre for Cultural Resources and Training

рд╣िंрджी рдоें:

рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХेंрдж्рд░

рдпрд╣ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХे рдЕрдзीрди рдПрдХ рд╕्рд╡ाрдпрдд्рдд рд╕ंрдЧрдарди рд╣ै।

рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░्рдп:

  • рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
  • рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
  • рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдХो рдмрдв़ाрд╡ा
  • рд▓ोрдХ рдХрд▓ाрдУं рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди

3. ЁЯХ║ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг

рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдоें CCRT рдХे рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдиृрдд्рдп/рд▓ोрдХ рдиृрдд्рдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рд╣ैं:

  • рдХрдердХ
  • рд░ाрдИ
  • рдордЯрдХी
  • рдХрд░рдоा
  • рдЧ्рд░िрдбा

CCRT рдХा рджрдоोрд╣, рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдоें Regional Centre рднी рд╣ै, рдЬो рд╕्рдеाрдиीрдп рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХрд▓ा рд░ूрдкों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддा рд╣ै।

⚠️ Prelims

рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг distinction рд╣ै:

рдХрдердХ = рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп

рдЬрдмрдХि рд░ाрдИ, рдордЯрдХी, рдХрд░рдоा, рдЧ्рд░िрдбा = рд▓ोрдХ/рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ।


4. ЁЯО╝ Sangeet Natak Akademi

рд╕ंрдЧीрдд рдиाрдЯрдХ рдЕрдХाрджрдоी

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп performing arts рд╕ंрд╕्рдеा рд╣ै।

рдпрд╣:

  • рд╕ंрдЧीрдд
  • рдиृрдд्рдп
  • рдиाрдЯрдХ

рдЬैрд╕ी рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд▓ाрдУं рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддी рд╣ै।

Kala Dharohar Series

рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдЖрдпोрдЬिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं:

  • рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди
  • рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ाрдПँ
  • рдк्рд░рджрд░्рд╢рди

рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕्рдХूрд▓ी рдмрдЪ्рдЪों рдоें рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд▓ाрдУं рдХे рдк्рд░рддि рд░ुрдЪि рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।


5. ЁЯОУ Cultural Talent Search Scholarship Scheme — CTSS

рдпрд╣ рдЗрд╕ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдХा рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг Prelims рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।

CTSS

Cultural Talent Search Scholarship Scheme

CCRT рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ाрдЧू।

рд▓рдХ्рд╖िрдд рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी:

10–14 рд╡рд░्рд╖

рдФрд░:

  • рдоाрди्рдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдкрдв़рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рддिрднाрд╢ाрд▓ी рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी
  • рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд▓ा рд╕े рдЬुрдб़े рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рдмрдЪ्рдЪे

рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг:

  • рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп
  • рдЕрди्рдп рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдзाрдПँ

6. ЁЯТ░ CTSS рдоें рдХिрддрдиी рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि?

рдк्рд░рдд्рдпेрдХ scholarship holder рдХो:

₹3,600 рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖

  • рдЧुрд░ु/рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рджी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी tuition fee рдХी:

₹9,000 рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ рддрдХ

рдк्рд░рддिрдкूрд░्рддि рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै, рдпोрдЬрдиा рдХे рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░।

рдЕрд╡рдзि:

рдкрд╣рд▓े 2 рд╡рд░्рд╖

рдФрд░ рд╕ंрддोрд╖рдЬрдирдХ рдк्рд░рдЧрддि рдкрд░ рдЗрд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

ЁЯза рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдХा рддрд░ीрдХा:

CTSS = 10–14 | ₹3,600 | ₹9,000 | 2 years


7. ЁЯУК Indian Classical Dance рдоें CTSS Scholarships

рд╡рд░्рд╖рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпाँ
2021–22225
2022–23178
2023–24289
2024–25269
2025–26313

Analytical point

2022–23 рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдХे рдмाрдж рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдкुрдиः рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ।

225 → 178 → 289 → 269 → 313

2025–26 рдоें рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЕрд╡рдзि рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЖंрдХрдб़ा — 313 рд╣ै।


8. ЁЯОи SYA Scheme

рдЕрдм CTSS рдХो рдПрдХ рджूрд╕рд░ी рдпोрдЬрдиा рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╕рдордЭिрдП।

SYA

Scholarships to Young Artists in Different Cultural Fields

рдпрд╣ Ministry of Culture рдХी рдпोрдЬрдиा рд╣ै।

рд▓рдХ्рд╖िрдд рдЖрдпु:

18–25 рд╡рд░्рд╖

рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि:

₹5,000 рдк्рд░рддि рдоाрд╣

рдЙрдж्рджेрд╢्рдп:

рдпुрд╡ा рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХो рд╡िрднिрди्рди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЙрди्рдирдд рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рджेрдиा।

рдЕрд╡рдзि:

2 рд╡рд░्рд╖

рдЗрд╕рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдХे рдХрд▓ाрдХाрд░ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।


9. ⚠️ CTSS vs SYA — UPSC рдХा рд╕ंрднाрд╡िрдд Trap

рд╡िрд╢ेрд╖рддाCTSSSYA
рдкूрд░ा рдиाрдоCultural Talent Search ScholarshipScholarships to Young Artists in Different Cultural Fields
рдЖрдпु10–14 рд╡рд░्рд╖18–25 рд╡рд░्рд╖
рд░ाрд╢ि₹3,600/рд╡рд░्рд╖ + рдЧुрд░ु рд╢ुрд▓्рдХ рдк्рд░рддिрдкूрд░्рддि₹5,000/рдоाрд╣
рдЕрд╡рдзिрдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ 2 рд╡рд░्рд╖2 рд╡рд░्рд╖
рдЙрдж्рджेрд╢्рдпрдпुрд╡ा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдоें рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддिрднाрдпुрд╡ा рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХा рдЙрди्рдирдд рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ंрд╕्рдеाCCRTMinistry of Culture

ЁЯФе рдпाрдж рд░рдЦें:

CTSS = Children
SYA = Young Artists


10. ЁЯТ╡ SYA рдоें рдкिрдЫрд▓े рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдзрдирд░ाрд╢ि

рд╡рд░्рд╖рдЬाрд░ी рд░ाрд╢ि (₹ рдХрд░ोрдб़)
2021–223.90
2022–231.19
2023–244.52
2024–253.26
2025–265.38

рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг observation:

2025–26 рдоें ₹5.38 рдХрд░ोрдб़ рдЬाрд░ी рд╣ुрдП — рджिрдП рдЧрдП рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ।


11. ЁЯПЫ️ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ

рдЗрд╕ рд╕рдоाрдЪाрд░ рдоें рддीрди рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं:

1. CCRT

Cultural Resources + Training

2. Sangeet Natak Akademi

Performing Arts

3. Kalakshetra Foundation

Indian classical dance & cultural traditions

UPSC angle:

рд╕рд░рдХाрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдХेрд╡рд▓ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕्рд╡ाрдпрдд्рдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднी рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддी рд╣ै।


12. ЁЯУЪ NEP 2020 рд╕े рд╕ंрдмंрдз

рдпрд╣ рд╕рдоाрдЪाрд░ NEP 2020 рд╕े рд╕ीрдзे рдЬुрдб़ा рд╣ै।

NEP 2020 рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдХेрд╡рд▓:

рдкुрд╕्рддрдХ + рдкрд░ीрдХ्рд╖ा + рдЕंрдХ

рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣рддी।

рдЗрд╕рдХे рдмрдЬाрдп:

рдЬ्рдЮाрди + рдХौрд╢рд▓ + рдХрд▓ा + рдЕрдиुрднрд╡ + рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा + рд╕ंрд╕्рдХृрддि

рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддी рд╣ै।

Art-integrated learning

рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХрд▓ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднी рд╕ीрдЦ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдЙрджाрд╣рд░рдг:

рдЗрддिрд╣ाрд╕ + рдХрдердХ

→ рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕рдордЭрдиा।

рднूрдЧोрд▓ + рд▓ोрдХ рдиृрдд्рдп

→ рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╕рдордЭрдиा।

рд╕ंрдЧीрдд + рдЧрдгिрдд

→ рд▓рдп, рддाрд▓ рдФрд░ рдкैрдЯрд░्рди рд╕рдордЭрдиा।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрд▓ा рд╕рд╣-рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдЧрддिрд╡िрдзि рднрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि learning methodology рднी рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ै।


13. ЁЯЗоЁЯЗ│ “Unity in Diversity” рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг

рднाрд░рдд рдоें рдиृрдд्рдп рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдХрд▓ा рд░ूрдк рдирд╣ीं рд╣ै।

рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХी:

  • рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╡िрд╡िрдзрддा
  • рднाрд╖ाрдИ рд╡िрд╡िрдзрддा
  • рдзाрд░्рдоिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ
  • рдЗрддिрд╣ाрд╕
  • рд▓ोрдХ рдЬीрд╡рди

рдХो рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ

UPSC рдХे рд▓िрдП рдХрдо-рд╕े-рдХрдо рдЗрдирдХा mapping рддैрдпाрд░ рд░рдЦें:

рдиृрдд्рдпрдк्рд░рдоुрдЦ рдХ्рд╖ेрдд्рд░
рднрд░рддрдиाрдЯ्рдпрдорддрдоिрд▓рдиाрдбु
рдХрдердХрдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд
рдХрдердХрд▓ीрдХेрд░рд▓
рдХुрдЪिрдкुрдб़ीрдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢
рдУрдбिрд╕ीрдУрдбिрд╢ा
рдордгिрдкुрд░ीрдордгिрдкुрд░
рдоोрд╣िрдиीрдЕрдЯ्рдЯрдордХेрд░рд▓
рд╕рдд्рд░िрдпाрдЕрд╕рдо

⚠️ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг

UPSC рдЕрдХ्рд╕рд░ рдХेрд╡рд▓ “рдиृрдд्рдп → рд░ाрдЬ्рдп” рдирд╣ीं рдкूрдЫрддा।

рд╡рд╣ рдкूрдЫ рд╕рдХрддा рд╣ै:

  • рдиृрдд्рдп рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा
  • рд╡ेрд╢рднूрд╖ा
  • рд╕ंрдЧीрдд
  • рдзाрд░्рдоिрдХ/рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЖрдзाрд░
  • рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕рдоुрджाрдп
  • рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा

14. ЁЯзС‍ЁЯПл рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा

CTSS рдХा рдЧुрд░ु/рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╢ुрд▓्рдХ рдк्рд░рддिрдкूрд░्рддि рд╡ाрд▓ा рдкрд╣рд▓ू рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдЬोрдб़рдХрд░ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд▓ाрдУं рдоें рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг:

рдЧुрд░ु → рд╢िрд╖्рдп

рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рд▓ेрдХिрди рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдордп рдоें рдЪुрдиौрддिрдпाँ рд╣ैं:

  • рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпीрдХрд░рдг
  • рдирдИ рдкीрдв़ी рдХी рдШрдЯрддी рд░ुрдЪि
  • рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा
  • рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдмрдв़рддी рд▓ाрдЧрдд
  • рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг
  • рдЖрдзुрдиिрдХ рдордиोрд░ंрдЬрди рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा

рдЗрд╕рд▓िрдП рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рдпोрдЬрдиाрдПँ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдиिрд░ंрддрд░рддा рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ैं।


15. ⚠️ рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдХрд▓ाрдУं рдХे рд╕ाрдордиे рдЪुрдиौрддिрдпाँ

Mains рдоें рдпрд╣ рднाрдЧ рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै।

1. рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рдХी рдШрдЯрддी рд░ुрдЪि

рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рдХे рдХाрд░рдг рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕рдордп рдХрдо рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।

2. рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा

рдХрдИ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ рд╕्рдеाрдпी рдЖрдп рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд░рд╣рддे рд╣ैं।

3. рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдХрдордЬोрд░ рд╣ोрдиा

рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рдоें рд╡्рдпрд╡рдзाрди।

4. рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпीрдХрд░рдг

рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХा рдХेрд╡рд▓ commercial performance рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╣ोрдиा।

5. рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХрд▓ाрдУं рдХा рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд╣ोрдиा

рдЫोрдЯी рд╕्рдеाрдиीрдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдирд╣ीं рдоिрд▓рдиा।

6. рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг рдХी рдХрдоी

рдоौрдЦिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рдФрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдЬ्рдЮाрди рд░िрдХॉрд░्рдб рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЦो рд╕рдХрддे рд╣ैं।


16. ЁЯМ▒ рдЖрдЧे рдХा рд░ाрд╕्рддा

рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рджेрдиे рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़рдХрд░:

“5D Cultural Preservation Model”

рдЕрдкрдиाрдиा рдЪाрд╣िрдП:

Document → Digitise → Disseminate → Develop → Decentralise

Document

рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдХрд▓ाрдУं рдХा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг।

Digitise

рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЖрд░्рдХाрдЗрд╡ рдФрд░ рд░िрдХॉрд░्рдбिंрдЧ।

Disseminate

рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рдк्рд░рдЪाрд░।

Develop

рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХे рдХौрд╢рд▓ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдмрдв़ाрдиा।

Decentralise

рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХрд▓ा рдХेंрдж्рд░ों рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиा।


ЁЯОп UPSC Prelims рд╕ंрднाрд╡िрдд рдк्рд░рд╢्рди

рдк्рд░рд╢्рди 1

Cultural Talent Search Scholarship Scheme рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХрдердиों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХीрдЬिрдП:

  1. рдпрд╣ CCRT рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ाрдЧू рдХी рдЬाрддी рд╣ै।
  2. рдпрд╣ 10–14 рд╡рд░्рд╖ рдХे рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рд▓рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
  3. рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп рдоें рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рджिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
  4. рдк्рд░рдд्рдпेрдХ scholarship holder рдХो ₹5,000 рдк्рд░рддि рдоाрд╣ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рд╣ै:

рдХेрд╡рд▓ 1, 2 рдФрд░ 3

рдХ्рдпोंрдХि ₹5,000 рдк्рд░рддि рдоाрд╣ SYA Scheme рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै।


рдк्рд░рд╢्рди 2

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ी рд╕ंрд╕्рдеा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै?

  1. CCRT
  2. Sangeet Natak Akademi
  3. Kalakshetra Foundation

рдЙрдд्рддрд░: рд╕рднी рддीрди


рдк्рд░рд╢्рди 3

рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рдпुрдЧ्рдо рд╕рд╣ी рд╣ै?

CTSS — 10–14 рд╡рд░्рд╖

SYA — 18–25 рд╡рд░्рд╖

рдЙрдд्рддрд░: рджोрдиों рд╕рд╣ी


рдк्рд░рд╢्рди 4

NEP 2020 рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХрд▓ा-рдПрдХीрдХृрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХ्рдпा рд╣ै?

(a) рдХेрд╡рд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा
(b) рдХрд▓ा рдХो рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рд╕ाрде рдЬोрдб़рдиा
(c) рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдХрд▓ाрдХाрд░ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा
(d) рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рд╕े рдЕрдХाрджрдоिрдХ рд╡िрд╖рдп рд╣рдЯाрдиा

рдЙрдд्рддрд░: (b)


ЁЯУЭ UPSC Mains рд╕ंрднाрд╡िрдд рдк्рд░рд╢्рди

GS-I — Art & Culture

“рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдПрд╡ं рд▓ोрдХ рдХрд▓ाрдУं рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХेрд╡рд▓ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдкीрдв़िрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рдХा рднी рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै।” рдЪрд░्рдЪा рдХीрдЬिрдП।

GS-II — Education

рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि 2020 рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХрд▓ा-рдПрдХीрдХृрдд рдПрд╡ं рдЕрдиुрднрд╡ाрдд्рдордХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпोрдЧрджाрди рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै?

GS-I + GS-II

рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдХрд▓ाрдУं рдХे рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рд╕े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХीрдХрд░рдг рдХो рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрдв़ाрд╡ा рджिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै?

GS-I

рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд▓ाрдУं рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рджौрд░ рдоें рдЗрд╕рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рдЪुрдиौрддिрдпों рдФрд░ рдЙрдкाрдпों рдХा рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХीрдЬिрдП।


✍️ Mains Answer Framework

рдкрд░िрдЪрдп

рднाрд░рдд рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╡िрдзрддा рдЙрд╕рдХी рд╕рдн्рдпрддा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдПрд╡ं рд▓ोрдХ рдХрд▓ाрдПँ рдЗрд╕ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХी рдЬीрд╡ंрдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ैं। NEP 2020 рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдХрд▓ा, рдЕрдиुрднрд╡ рдФрд░ рдмрд╣ुрд╡िрд╖рдпрдХрддा рдХे рд╕рдоाрд╡ेрд╢рди рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рд╣ै।

рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧ

рд╕рд░рдХाрд░ी рдк्рд░рдпाрд╕:

  • CCRT рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо
  • Sangeet Natak Akademi рдХी Kala Dharohar рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा
  • CTSS
  • SYA
  • Kalakshetra Foundation
  • рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХрд▓ा рдХेंрдж्рд░

рдорд╣рдд्рд╡:

  • рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • рдпुрд╡ा рдкीрдв़ी рд╕े рдЬुрдб़ाрд╡
  • рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा
  • рд╕рдордЧ्рд░ рд╢िрдХ्рд╖ा
  • рдЧुрд░ु-рд╢िрд╖्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
  • рд░ोрдЬрдЧाрд░/рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдЕрд╡рд╕рд░
  • рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХीрдХрд░рдг

рдЪुрдиौрддिрдпाँ:

  • рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा
  • рдпुрд╡ाрдУं рдХी рдШрдЯрддी рд░ुрдЪि
  • рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпीрдХрд░рдг
  • рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬीрдХрд░рдг рдХी рдХрдоी
  • рд╕्рдеाрдиीрдп рдХрд▓ाрдУं рдХा рд▓ुрдк्рдд рд╣ोрдиा

рдЖрдЧे рдХा рд░ाрд╕्рддा:

  • рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЖрд░्рдХाрдЗрд╡
  • рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдиिрдпрдоिрдд рдХрд▓ा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
  • рд╕्рдеाрдиीрдп рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХो рд╕्рдХूрд▓ों рд╕े рдЬोрдб़рдиा
  • рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░
  • рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХрд▓ा рдХेंрдж्рд░ों рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиा
  • рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

“рдХिрд╕ी рдХрд▓ा рдХो рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиा рдЙрд╕рдХी рд╡िрд░ाрд╕рдд рдмрдЪाрдиा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕े рдЕрдЧрд▓ी рдкीрдв़ी рдХे рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦрдиा рдЙрд╕рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдиा рд╣ै।”


ЁЯза ⚡ 30-SECOND REVISION

CCRT → рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп → рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг

CTSS10–14 рд╡рд░्рд╖ → ₹3,600/рд╡рд░्рд╖ + рдЧुрд░ु рд╢ुрд▓्рдХ ₹9,000 рддрдХ

SYA18–25 рд╡рд░्рд╖₹5,000/рдоाрд╣ → 2 рд╡рд░्рд╖

Kala Dharohar → Sangeet Natak Akademi → lectures + workshops + performances

NEP 2020 → art-integrated + experiential + multidisciplinary learning

2025–26 CTSS Classical Dance Scholarships313

2025–26 SYA funds released₹5.38 рдХрд░ोрдб़

рдоुрдЦ्рдп рд╡िрдЪाрд░:

“рдХрд▓ा рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рддрднी рд╕्рдеाрдпी рд╣ै рдЬрдм рд╡िрд░ाрд╕рдд, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЕрдЧрд▓ी рдкीрдв़ी—рддीрдиों рдХो рдЬोрдб़ा рдЬाрдП।”

No comments:

Post a Comment

ЁЯМ┐ “рдЖрдпुрд╖ рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЖрдпुрд╖ рддрдХ: AYUSH GRID рдФрд░ рднाрд░рдд рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╢ाрд╕рди”

  ЁЯМ┐ “рдЖрдпुрд╖ рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЖрдпुрд╖ рддрдХ: AYUSH GRID рдФрд░ рднाрд░рдд рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╢ाрд╕рди” рдпрд╣ рд╕рдорд╕ाрдордпिрдХी GS-II (Governance + Health) рдФрд░ GS-III (Science ...